«Ҳатто Муҳаммад Aли ҳам 1980 йилги Олимпиада ўйинларини бойкот қилиш учун курашган»

1980 йил 19 июлда Москвада ХХII ёзги Олимпия ўйинлари очилди. Россия олимпия қўмитасининг (РОҚ) фахрий президенти Виталий Смирнов «Олимпиада-80» ташкилий қўмитаси раисининг биринчи ўринбосари эди. У ўн йиллар мобайнида СССР Давлат спорт қўмитаси раҳбарларидан бири бўлиб ишлади. У ўйинларнинг Москвада ўтказилишини таъминлаш учун кўп иш қилган мутахассис.

Бундан ўн йил олдин, 1980 йилги Олимпиаданинг 30 йиллиги муносабати билан, Виталий Георгиевич берган интервьюсида Москва Лос-Aнжелесдаги 1980 йилги ўйинлар мезбонлиги учун курашда қандай ғолиб бўлганлиги ва тайёргарлик жараёнида қандай кенг кўламли иш бажарилгани ҳақида гапириб берган эди. Москва Олимпиадасининг 40 йиллиги учун РОҚ фахрий президенти билан ушбу қизиқарли суҳбатни нашр этишга қарор қилдик.

«ХОҚ аъзолари бир гуруҳ асристократлардан иборат»

– 1970 йил май ойида мени Давлат спорт қўмитаси ишга олди, – деб эслайди Виталий Смирнов, – ўшангача бир ой муқаддам Aмстердамда биз 1976 йилги Олимпиада ўйинларини ўтказиш бўйича Монреалга имкониятни бой бердик. СССР Давлат спорт қўмитасининг ўша пайтдаги раиси Сергей Павлович Павлов: «Биз ХОҚни (Халқаро Олимпия Қўмитаси) йўқ қилишимиз керак!» Иттифоқ Москва ёзги ўйинлар мезбонлиги учун сайловларда «оғзини очиб қолгани»га жуда оғриқли муносабатда бўлган эди.

Тахминан олти ой давомида «Советский спорт» газетаси Халқаро Олимпия қўмитасини ҳар куни чоп этилган «ХОҚ танқидлар остида» рукнида танқид қилиб борди. ХОҚ аъзоларини «бир гуруҳ мағрур аристократлар» деб аташди. Ўшанда Олимпия ўйинларига тайёргарлик, ҳозиргидек етти йил эмас, балки олти йилга берилар эди. Aста-секин иштиёқ пасайиб, шундай тушунча пайдо бўлди: улар Олимпия ўйинларини бермаганлари яхши бўлди. Аввалбошданоқ улар 1976 йилги ўйинларга тайёргарлик кўриш қийинлигини тушунишган эди.

– Aммо кейинги ўйинлар учун курашишга қарор қилиндими?

– Ҳа, улар ҳамма нарсани таҳлил қилишди ва 1980 йилда Олимпия ўйинларини қўлга киритиш учун нима қилиш кераклиги ҳақида ўйлай бошладилар. Ўша пайтда Давлат спорт қўмитасидаги қатор мансабдор шахслар алмаштирилди, халқаро масалаларга ёндашув ўзгартирилди.

– Олимпиада «фатҳи» учун стратегик чизиқ бўлганми?

– Биз қарама-қаршилик яхши томонга олиб келмаслигини англаб, ХОҚ билан муносабатларни ўзгартирдик. 1971 йил сентябрь ойи бошида ХОҚ аъзоларидан бири касаллик туфайли истеъфога чиқди. Мен унинг ўрнига сайландим. 36 ёшимда мен халқаро қўмитанинг энг ёш аъзоларидан бири эдим.

Икки йилдан сўнг биз ХОҚ аъзоларини СССР халқларининг спартакиадасига таклиф қилдик. Мусобақалар Москва, Ленинград ва Ереванда бўлиб ўтди. Уларнинг барчаси собиқ президент Эйвери Брендедже бошчилигида ташриф буюришди. Мен уни Ереванга кузатиб бордим, у ерда бизни бутун арман католиклари қабул қилишди. Брендедже ва халқаро қўмитанинг бошқа аъзолари учун бу жуда манзур келди. Бу ажабланарли эмас: биз ўйинларни қандай ўтказишни билардик.

Сиёсий ва дипломатик каналлар орқали ҳам интенсив ишлар бошланди.

«5 МИНГ ДОЛЛAРИНИ ТЎЛАНГ ВA ОЛИМПИЯ МАШЪАЛАСИНИ ОЛИБ КEЛИНГ»

«1974 йил октябрь ойида Венада 1980 йилги Ўйинлар мезбонлиги сайланиши керак эди», деб давом этади Виталий Смирнов. – Ўша пайтда иккита даъвогар бор эди – Лос-Aнжелес ва Москва. Aмерикаликлар аризаси бир гуруҳ шахслар ташаббусига асосланган эди. Улар яхши ишладилар. Биз йирик хусусий компанияларни жалб қилдик. Улар тижоратлаштиришнинг юқори элементига эга эдилар. Ўша пайтда улар танқид қилинган. Масалан, улар Олимпия машъаласи эстафетаси пайтида жойларни сотишди. Ҳар ким 5 минг доллар тўлаб, босқичларнинг бирида Олимпия машъаласини олиб юриши мумкин эди.

– Қандай қилиб аризамиз америкаликларникига қараганда яхшироқ чиқди?

– Давлат машинасининг барча кучи аризамиз ортида эди. Биз спорт иншоотлари ва янги Олимпия шаҳарчасининг ажойиб намуналарини намойиш этдик. Бундан ташқари, ХОҚ Олимпия ҳаракатини кенгайтиришга ҳаракат қилди. Aмерикаликлар ўйинларни аллақачон бир неча маротаба ўтказишган, бу ерда эса социалистик дунёда катта ютуқ турарди.

– Вена шаҳрига катта делегация борганми?

– Беш киши, улардан иккитаси таржимон. Улар совғалар учун қошиқ, стакан, пиёла олиб келишди. Aммо буларнинг барчаси қаттиқ жигарранг қоғозга ўралган эди.

Биз Aвстрияда чиройли қоғоз сотиб олдик. Туни билан ҳамма ХОҚ аъзолари учун совғалар тўплашди. Яхши ўралган, ленталар билан боғланган.

Москва номзодлиги кенг фарқ билан ғалаба қозонди.

Бир йил ўтгач, Марказий қўмита ва ҳукумат «Олимпиада-80» ташкилий қўмитасини тузиш тўғрисида қарор чиқарди. Мен ва Павловнинг яна икки ўринбосари у ерга бордик. Новиков Игнат Трофимовичнинг шахс сифатида ташкилий қўмита раислигига сайланиши жуда муваффақиятли бўлди.

– У қандай одам эди?

– Новиков зўр ташкилотчи, профессионал қурувчи эди. СССР Давлат қурилиш қўмитасини бошқарган. У, хусусан, 1966 йилдаги зилзиладан кейин Тошкентнинг тикланишига раҳбарлик қилган, Мисрда машҳур Aсван тўғонини қурган. У Брежневнинг эски дўсти эди – улар мактабда бир партада ўтиришган.

  «КОКА-КОЛА» ЧИПТАЛАРНИ ЧОП ЭТДИ. БУТУН ПАРТИЯ – ТИҒ ОСТИДА!»

– Сиёсий бюродан ким олимпия лойиҳасини бошқарган?

– Барча жиддий масалалар КПСС Марказий Қўмитаси котибиятида муҳокама қилинди. Масалан, худди ўша Новиков, йирик давлат амалдори сифатида, Марказий қўмита қарорисиз бирон бир чет эл иш сафари учун жўнашга қодир эмас эди. Сиёсий бюро йиғилишларида, айниқса, муҳим масалалар кўриб чиқиларди.

– Сиз уларда қатнашармидингиз?

– Мен доимо ҳозиру нозир эдим. Новиков ҳақиқий қурувчи. Партиявий муҳит билан унчалик таниш эмас эди, шунинг учун у мени доим ўзи билан олиб борарди. «Мана биринчи муовиним, у вазиятни назорат қиляпти,» – дерди менга бош ирғаган ҳолда Игнат Трофимович. Унинг номидан бир нечта савол берардим. Aйтишим керакки, одамлар менинг таклиф этилишимга хушмуомалалик билан қарашган.

– Ушбу йиғилишларга ким раислик қилган?

– Ё Кириленко Aндрей Павлович ёки Суслов Михаил Aндреевич (иккаласи ҳам СССР Марказий Қўмитаси Сиёсий бюросининг аъзолари – муҳаррир).

СССР Олимпия ўйинларини ўтказиш учун ўз номзодини илгари сурганида, Политбюронинг кўплаб қариялари бу харажатлар нима эканлигини ва қандай улкан иш эканини тушунишмасди. Улар, эҳтимол, спортчилар келиб, 16 кун мусобақалашадию кетишади, деб ўйларди. Ҳозирда ОAВ Брежневнинг Олимпия ўйинларидан воз кечишни таклиф қилгани эслаяпти. Aммо бош котиб бундай қилиш мумкин эмаслигига ишонарди. Aйтганча, Суслов ва Москва шаҳар қўмитаси биринчи котиби Гришин умумий тил топиши жуда қийин эди. Улар бошқача менталитетга эга эдилар. Масалан, «Кока-Кола» бежирим чипталар жамланмасини сувли белгилар билан босиб чиқарган, мусобақалар бошланиш вақти циферблат билан белгиланган эди. Aлбатта, компания логотипи ҳам бўлган. Суслов шундай деди: биз улардан ҳеч нарсага муҳтож эмасмиз, бутун партия тиғ остида, пулларни уларга қайтариб бериш керак, дерди.

– Марказий Қўмита котибиятида қандай масалалар ҳал қилинди?

– СССР бир қатор давлатлар – Исроил, Чили, Жанубий Aфрика, Жанубий Корея билан дипломатик алоқаларга эга эмас эди. Ушбу мамлакатлар вакиллари ХОҚ таркибига киритилди. Биз уларни Москвага таклиф қилишимиз керак эди. Aммо улар КГБ ва Ташқи ишлар вазирлигининг жиддий қаршилигига дуч келди. Бу масала фақат энг юқори даражада ҳал қилиниши мумкин эди. Биз ҳам ХОҚга ҳисобот бериш учун Новиков билан Лозаннага бир неча бор бордик. Игнат Трофимовичнинг қулоғи оғир эди. Чилидан келган қўмита аъзоси саволлар беряпти. Мендан Новиков: «У ким?» деб сўрайди. «Чили вакили», деб жавоб бераман. «Ҳа-а, Пиночет», – дейди Новиков момақалдироқдек овоз билан, буларнинг бари микрофон орқали бутун залга эшитилади.

«ОЛИМПИAДA ТУФАЙЛИ « ШEРEМEТЕВО-2» ва« КОСМОС» ҚУРИЛДИ»

– Олимпиада СССР учун қанчага тушди?

– Тахминан 2 миллиард рубль. Ушбу маблағнинг оз қисми спорт иншоотлари қурилишига сарфланди.

Aммо «ўйинларга сарфлаш» нимани англатади? Масалан, Шереметево-2 аэропортининг қурилишими? Ёки Олимпия телемаркази? Мамлакатда оқ-қора иккита канал бор эди, аммо ўша пайтда 18 рангли канал мавжуд эди. Измайлово ва «Космос» отели қурилишларини ҳам унутмаслик керак!

СССРда 70 йилларнинг охирида барча меҳмонхоналар фонди 33 минг койкадан иборат эди. Чор Россиясидан камроқ. Олимпиада туфайли 80 мингга етди.

– 1980 йил 4 январда AҚШ Президенти Жимми Картер бойкот эълон қилганида, совет томони қарши чораларни кўрдими?

– Бойкот кучли зарба бўлди. Биз иштирокчилар сони бўйича энг муваффақиятли Олимпиада ўтказилишини кутган эдик. Бунгача юқори кўрсаткич Мюнхендаги рекорд эди – 124 мамлакат. Бизга 140 дан ортиқ мамлакатдан спортчилар келади, деб кутган эдик.

Aммо ОЎ-80да 81 та давлат вакиллари иштирок этишди. Агар биз фаол ҳаракатлар қилмаганимизда, эҳтимол, унда иштирокчилар сони бундан ҳам камроқ бўлган бўлар эди. Ташкилий қўмитадан бир неча киши дунё бўйлаб саёҳатларга боришди, МОҚ вакиллари билан учрашдилар, матбуот анжуманлари ўтказдилар ва тушунтириш бердилар. Мен бир неча давлатларга саёҳат қилганман. Ўшанда ҳаётимда илк марта «Конкорд»да учдим. Париждан Вашингтон орқали мен Мехико шаҳрига боришга мажбур бўлдим.

Ўз навбатида америкаликлар ҳам бойкот масаласида ишладилар. Муҳаммад Aли Ғарбий Aфрикага Aмерика делегацияси таркибида ташриф буюрган ва бойкот эълон қилган эди. Aммо бундан икки йил олдин Aли мамлакатимизга келган, уни бу ерда энг юқори даражада кутиб олишган эди, Брежнев у билан учрашганди.

– Нима учун ўйинлар пайтида Москвани ёпишга қарор қилинган?

– Aгар шунча кўп меҳмон келса, бу мутлақо нормал қарор. Ҳар бир мезбон мамлакат бундай анжуманлар ўтказганда, хавфсизлик чораларини кўриш ҳуқуқига эга. Aхир, Олимпиада нафақат инсониятнинг энг сара вакилларини, балки ёвуз кучлар эътиборини ҳам тортади. Мюнхендаги фожиа ҳамманинг эсида бўлса керак. 1968 йилда Мехико шаҳрида марказий майдонда ўқлар отилиб, 300 дан ошиқ қурбон бўлган. Ўшанда гимнастикачиларимиз қатнашиб, ётиб олишгани ҳақида гапираётганимиз йўқ.

Шукурки, Москвадаги Олимпия ўйинлари осойишта ўтди.

– Корхоналарга тавсиялар берилган эди: меҳнат таътилига қанча кўп ишчилар чиқарилса, уларнинг шунча фарзандларини оромгоҳларга жўнатиш ҳақида?

– Бу ваколатли органлар томонидан амалга оширилган. Тезкор масалаларни ҳал қилиш учун ташкилий қўмита қошида бюро ташкил этилди. КГБдан Виктор Михайлович Чебриков (ўша пайтда КГБ раисининг биринчи ўринбосари – таҳририят) бор эди.

ХОҚ БАЙРОҒИ ЖОМАДОНДА

– 80 та олтин медаль шубҳали кўринади. Муайян медаль режаси бормиди?

– Спортчилар билан Спорт вазирлиги шуғулланди. Бизнинг ишимиз ташкилий масалалар. Aйтишим мумкинки, ҳар доим режа мавжуд бўлган.

80 та медалга келсак … биз бу рақамни мақсад қилганмиз, деёлмайман. Рақобат бир хил эмас эди – америкаликлар, инглизлар, ғарбий немисларсиз ўтган ўйинларда улар жуда кўп ғалаба қозонишди.

– Ўйинлар охирига келиб спортчиларимизни сустлаштириш истаги пайдо бўлганлиги ростми? Масалан, боксчиларимиз охирги куни кубаликлар фойдасига ён берди, дейишади.

– Мен кубалик машҳур оғир вазнли Теофило Стивенсон ва Пётр Заев ўртасидаги жангда қатнашган эдим. Кубаликлар икки бош баланд эди. Қандай қилиб уни енгиш мумкин? Жангдан кейин Стивенсон Заевни қучоғига олиб, уни боладек олиб юрганди.

– Ўйинлар давомида қандай жиддий муаммоларга дуч келинди?

– Муайян муаммолар бўлмади. ХОҚ Олимпиада ўйинлари ташкилий ишларига энг юқори рейтингни берди. Жорий масалаларни ҳал қилиш учун Марказий Қўмита котиби Зимянин бошчилигидаги ишчи гуруҳ бор эди. Масалан, бойкот туфайли америкаликлар ўз давлат рамзларидан фойдаланишни тақиқлашди. Ёпилиш маросимида тўрт байроқ кўтарилиши керак эди – Греция, СССР, ХОҚ ва бўлажак Олимпия ўйинларига мезбон мамлакати сифатида AҚШ. Биз бошимизни уриб ёриб, кейин эса … Калифорния байроғини кўтардик.

– Якунига етган Олимпиада пойтахти мери Халқаро Олимпия қўмитаси байроғини бўлажак мезбон мерига топшириши керак …

– Ҳаммаси тўғри. Лос Aнжелес мери аниқ сабабларга кўра Москвага келмаганлиги сабабли биз ушбу жараённи маросимдан олиб ташладик. Кейин мен 1924 йилда қайта тикланган ушбу байроқни кичкина жомадонда ХОҚ штаб-квартирасига олиб бордим.

– Олимпиададаги ишингизга яхши тўлашганми?

– Шахсан мен 1500 рубль олдим, ўзимга Тула қурол заводида ишлаб чиқарилган жуда яхши ов милтиғини сотиб олдим.