Расмни эшитади ва мусиқани кўради – синестезия нима ва уни ривожлантириш мумкинми?

Синестетик нафақат товушни эшитади, балки унинг рангини ҳам кўради.

Бу дунёни ҳамма ҳам худди шундай тушунмайди. Нимани ҳисни ҳидлайдиган ёки товушлар рангларини кўра оладиганлар бор. Улар нафақат тасвирни кўришади, балки уни товуши билан идрок қилишади. Ҳаммаси мия ишига боғлиқ. Кўпчилик, ўзининг алоҳида ҳислари сабаб, бундай одамлар «оддий одамлар» ҳаётига қараганда, яхшироқ ҳаёт кечиради, деб ўйлашади.

Синестезия ягона олий туйғу сифатида

Бирор предмет ёки товушни ўрганиш учун одам фақат битта сезги аъзосидан фойдаланади. У овқатни кўради ва ҳидини сезади, тегиши ва татиб кўриши мумкин. Aммо у овқат эшитилиши ҳақида ўйлаши даргумон. Синестетик бу ҳақда ўйлайди, чунки битта нарсани ўрганаётганда, унинг мияси дарҳол танадаги мавжуд барча ҳисларни фаоллаштиради. Ушбу хусусият синестезия, деб аталади.

Бундай одамлар ўз атрофидаги дунёни одатдагидан кўра кўпроқ сезгирроқ ҳис қиладилар. Ҳаётдаги бундай ҳис-туйғулар, шубҳасиз бир неча баравар кўпроқ қабул қилинади. Синестетиклар ижодкорликни тобора кўпроқ ва яхшироқ ривожлантириши мумкин.

Синестезия турлари

Синестезия турлича бўлади, аммо бундай нейрологик ҳодисанинг ҳар қандай тури ўзига хосдир. Масалан, синестетикларда эшитиш рангли бўлиши мумкин. Бирор киши қўшиқ тинглаётган бўлса, лаззатланиш ҳисси пайдо бўлади. Aйни пайтда у маълум бир таъмни намоён қилиши мумкин. Энг кенг тарқалган синестезия – бу кўриш тарзи хушмуомалалик ва ранг билан бирлашишидир. Товуш синестезияси билан одам маълум бир буюмни кўрганда, товушларни ҳис қила бошлайди. Ушбу ҳодиса олимлар томонидан ўрганилган ва исботланган.

Ушбу хусусиятнинг сабаби нима

Гарчи олимлар кўп йиллар давомида синестезияни ўрганишган бўлса-да, улар ҳали ҳам унинг моҳиятини англай олмайдилар. Баъзилар буни генетика деб ҳисоблашади, бошқалари бундай ҳодиса одамда ўзини ҳаёт тарзи ва атроф-муҳит билан боғлиқ ҳолда намоён бўлишига ишонишади. Aммо синестезияни галлюцинациялар ва проекциялардан фарқлаш ҳар доим муҳимдир. Оксфорд университети олими синестезия сезгилардан бири йўқолгандан кейин пайдо бўлиши мумкинлигини исботлашга муваффақ бўлди. Олтита кўр одамдан учтаси кўриш қобилиятини йўқотгач, ғайриоддий неврологик ҳодисага эга бўлиб қолди.

Синестезия, маълум бўлишича, ривожланиши мумкин. Бунинг учун предметни ўрганаётганда ассоциациялар чақирилиши керак. Масалан, мусиқанинг тузилиши ва ранги бор, деб тасаввур қилинг. Яъни, қўшимча ҳис-туйғуларни боғлаш учун.

Машҳур синтестетиклар

Шоир ва ёзувчи Владимир Набоков синестетик эди. Унинг ўзи ўзига хослигини «Хотира, гапир» деб номланган автобиографиясида тасвирлаб берган. Генетика даражасида бу ҳодиса ўғли Дмитрийга ўтди. Набоковнинг хотини ҳам, дарвоқе, синестетик эди. Бу хусусиятга эга бошқа таниқли ёзувчи ва шоирлар ҳам бор. Улар орасида Шарль Бодлер, Артюр Рембо, Марина Цветаева, Борис Пастернак бор. Синестезия замонавий мусиқачиларга ўз ишларида ёрдам беради. Масалан, машҳур америкалик қўшиқчи  Билли Айлиш ва репер Фаррел Уильямс синестетикдир.

Мақолани Николай Мерзляков тайёрлади