Картина тақризи: «Помпейнинг сўнгги куни»

Энг муҳим тарихий воқеалар ҳар доим санъат асарларида акс эттирилган. Кўп одамлар умрига зомин бўлган бундай улкан фожиалардан бири – бу гуллаб-яшнаган ва гўзал Помпей шаҳрини кул қатлами остида қолдирган Везувия вулқонининг отилиши эди.

Қазилма ҳудудига ташриф буюриб, ундан таъсирланган Карл Брюллов «Помпейнинг сўнгги куни» картинасини яратди, бу кейинчалик буюк рассом ҳаётидаги асосий асарга айланди. Бугун ушбу полотно қандай яратилганлиги ҳақида гаплашамиз ва ким учундир бу расмни бироз таҳлил қиламиз.

Ушбу тарихий воқеага қизиқиш ўз-ўзидан пайдо бўлмаган, лекин рассомнинг акаси, меъмор Aлександр Брюлловнинг ҳикоялари туфайли қизиқиб қолган. Бундан ташқари, худди шу мавзуга оид бадиий асарлар ўша пайтда жуда русум эди. Aнчадан бери Италияда бўлган рассомга ва асарларига маҳаллий санъат вакиллари томонидан бироз нафрат билан муносабатда бўлиш бошланди. Улардан айримлари Карл унинг ёрдамида у машҳур бўлган кичик сюжет расмларидан муҳимроқ нарса чизолмайди, деб ишонишарди.

«Помпейнинг сўнгги куни» ҳақида ўйлаб юрган пайтда, Брюллов нафақат улкан ҳажм ва ғоядан иборат полотно яратишни истарди, балки мағрур италияликларнинг нотўғри қарашларини ҳам йўққа чиқаришга қарор қилганди.

Брюллов «Помпейнинг сўнгги куни»ни чизиш учун атиги 11 ой кетди. Шу билан бирга, картинанинг якуний версиясини ишлаб чиқиш учун олти йил керак бўлди.

Сюжетда қадимги Рим фожиаси – Везувия этагида жойлашган қадимий Помпей шаҳри ҳалокати ҳақида ҳикоя қилинади: эрамизнинг 79 йили 24 август куни содир бўлган вулқон портлаши икки минг аҳолининг ҳаётига зомин бўлди. Рассом сюжет устида ишлаётганда, археологик ва адабий манбаларни ўрганди. «Мен безакни ҳаётдан олдим, асосий сабаб сифатида кўриш учун Везувиянинг бир қисми бўлган шаҳар дарвозасига бироз орқам билан турдим.» Персонажлар учун моделлар италияликлар эди – Помпейнинг қадимги аҳолиси авлодлари.

Суратнинг чап қисмида иккинчи планда Скавр қабрининг катта биноси зинапоясида бир неча киши жойлашган. Aёл тўғридан-тўғри томошабинга қарайди, унинг кўзларида даҳшат ўқилади. Унинг орқасида бошида бир бўёқ қутиси билан рассом турибди: бу унинг персонажлари билан бирга фожеани бошдан кечираётган Брюлловнинг автопортрети. Расмда асосий қаҳрамон йўқ, аммо марказий нарсалар мавжуд: романтизмнинг энг яхши анъаналарига кўра, енгсиз узун кийимдаги ўлик онасининг чўзилган танаси ёнида тилла сочли бола – бу кўҳна дунёнинг қулаши ва янгисининг туғилиши рамзи, бу ҳаёт ва ўлим ўртасидаги қарама-қаршилик акс этган.

Бу асарда Брюллов ўзини иккита янги ёруғлик манбасидан фойдаланган ҳолда, ёруғлик фонида – олдинга ҳаракатланаётган лава ҳавосида қизғиш қизил рангда ва совуқ яшил-кўк рангдан фойдаланиб, сюжетга қўшимча драмалар киритган ҳолда ўзини инноватор сифатида кўрсатди.

Картина биринчи марта 1833 йилда Миландаги кўргазмада кенг жамоатчиликка тақдим этилди ва шу заҳоти барчани ҳайратда қолдирди. Рассом Рим ғолиби сифатида шарафланди, расм ҳақида матбуотда мақтовлар ёзилди. Брюлловни кўчада қарсаклар билан кутиб олишди ва Италия князликлари чегараларини айланиб чиқиш пайтида ундан паспорт талаб қилмайдиган бўлишди: ҳар бир италиялик уни паспортсиз ҳам билишади, деб ишонишган. Бир неча йил ўтгач, расм буюртмачиси ва эгаси Aнатолий Демидов уни императорга тақдим этди ва Николай I уни Эрмитажга жойлаштирди ва у ерда картина 60 йил турди. 1897 йилда у Россия музейига топширилди.

Рассомнинг энг муҳим асарларидан бири, деб ҳисобланган расм ҳанузгача Санкт-Петербургдаги Россия музейида сақланиб келинмоқда ва халқ томонидан энг кўп ташриф буюриладиган ва севимли асарлардан бирига айланган.